*PERSVERKLARING
Die Demokratiese Alliansie (DA) wil hê dat die Noord-Kaapse departement van gesondheid onder administrasie geplaas word ingevolge artikel 100 (1) (b) (i) van die Grondwet.
Terwyl die gesondheidsdepartement die afgelope dekade verswak het, het sake breekpunt bereik.
Daar was die afgelope vyf jaar geen verbeterings in oudituitkomste nie. Die departement sit vas op ‘n gekwalifiseerde ouditmening. Op grond van voorleggings deur die kantoor van die ouditeur-generaal, is dit duidelik die departement probeer nie eens meer herstel nie. Hy het nie eers die moeite gedoen om ‘n ouditaksieplan saam te stel, ‘n bateregister op ‘n eenvoudige Excel-sigblad saam te stel of om die verlammende onreëlmatige uitgawes te probeer ondersoek nie.
Die departement het die huidige boekjaar teen ‘n agterstand begin, en het R590,186 miljoen geskuld terwyl sy oortrokke bankrekening op R100,455 miljoen gestaan het. Dit dui op finansiële onvolhoubaarheid en laat weereens twyfel ontstaan oor die departement se vermoë om voort te gaan as ‘n lewensvatbare instansie.
Ironies genoeg het hierdie skuldbelaaide departement ook daarin geslaag om met R78,418 miljoen te onderbestee weens ‘n kombinasie van faktore, insluitend administratiewe vertragings met die verskuiwing van pasiënte na die nuwe geesteshospitaal, wat in werklikheid sien dat staatspasiënte steeds in die tronk gehuisves word, al is dit ‘n ernstige skending van menseregte.
Die departement het versuim om geld te bestee wat vir die verkryging van noodvoertuie geoormerk is. Intussen neem die aantal operasionele ambulanse op ons paaie af met die jongste syfers wat daarop dui dat slegs 75 ambulanse in werking was, terwyl 73 nog herstel moes word.
Kankerpasiënte kan nie van Springbok na Kimberley toe kom vir behandeling nie, terwyl 28 pasiëntvervoerders op die laaste bekende datum operasioneel was en die ander 28 stukkend was.
Uit ‘n lykshuisvloot van 31 is slegs ses lykshuisvoertuie oor die hele provinsie in ‘n goeie werkende toestand.
Daar word gesê dat die rolstoel-agterstand op die laaste bekende datum meer as 1 000 was, maar as ander gerapporteerde syfers iets is om in berekening te bring, is dit al nader aan ‘n agterstand van meer as 5 000.
Die toestand van klinieke is aan die afneem, met slegs 23 fasiliteite uit 159 wat Ideale Kliniek-status behaal in vergelyking met 101 wat hierdie status in 2018/19 behaal het.
Eise teen die departement staan op R1,890 miljard en groei steeds, met mediese eise wat R1,624 miljard beloop, wat dui op ‘n voortdurende toename in voorvalle wat in gesondheidsfasiliteite plaasvind.
Die meeste hospitale en klinieke ondervind ernstige personeeltekorte. Trouens, die Robert Mangaliso Sobukwe-hospitaal in Kimberley kan op ‘n goeie dag net vier uit nege teaters in werking stel weens ‘n gebrek aan verpleegpersoneel. Kleiner fasiliteite, soos die Gemeenskapsgesondheidsentrum in Warrenton, sluit sy noodeenheid ná 16:00 weens personeeltekorte.
Ek moet beklemtoon dat hierdie personeeltekorte nie ontstaan het omdat gesondheidswerkers nie in die Noord-Kaap wil werk nie, soos die departement graag beweer. Die eintlike rede is dat dokters en verpleegsters, wat desperaat is om in hierdie provinsie te woon en te werk, nie die geleentheid kry nie weens die vernietigende en vertraagde menslikehulpbronpraktyke wat deur hierdie departement gebruik word. Teen die tyd dat hierdie departement uiteindelik besluit om werksaansoeke te hersien, of teen die tyd dat voorleggings deur die waarnemende hoof van die departement en die LUR onderteken word, het ons reeds waardevolle gesondheidspersoneel aan ander provinsies verloor wat nie ‘n trae benadering tot die aanstelling van skaars vaardighede volg nie.
Die DA het herhaaldelik die desentralisasie van MH-afvaardigings geopper, maar niks gebeur nie.
Daar is ook gevalle waar slagoffers van seksuele aanranding nie behandeling kon kry nie weens ‘n tekort aan beskikbare opgeleide praktisyns in Kliniese Forensika. Die gesondheidsdepartement se mislukkings in hierdie verband het ook ‘n impak op die insameling van hoëgehalte-bewyse van slagoffers of verkragting. In hierdie verband is dit skokkend om daarop te let dat, vir die 848 gevalle van seksuele aanranding wat by gesondheidsfasiliteite aangemeld is, is daar slegs DNS-toetse op ‘n enkele oortreder gedoen.
Die totale aantal neonatale sterftes het geleidelik toegeneem. Ses-en-twintig sterftes het in Robert Mangaliso Sobukwe-hospitaal voorgekom en 18 in die Dr Harry Surtie-hospitaal wat toegeskryf kan word aan ‘n gebrek aan neonatale eenhede in alle distrikshospitale.
Kondoomverspreiding is weer vertraag weens uitstaande lisensieskyfies vir die vragmotor.
Ondanks die byna R2 miljard moderne geestesgesondheidshospitaal, word minderjariges in volwasse sale opgeneem omdat die kinder- en adolessente-afdeling nog nie in werking geneem is nie.
‘n Groot deel van die 50 ventilators wat tydens die hooggety van die Covid-19-pandemie aangeskaf is vir gebruik in intensiewe sorgeenhede in distrikte, bly in stoorkamers opgesluit weens ‘n gebrek aan gespesialiseerde vaardighede in die distrikte om die ventilators te gebruik.
Kumulatiewe onreëlmatige uitgawes staan nou op R8,664 miljard. Dit bly groei grootliks as gevolg van die toekenning van tenders deur implementeringsagente, gevolg deur kontrakte wat verstryk het wat op ‘n maand-tot-maand basis verleng word. Dit word keer op keer herhaal, sonder dat dit ondersoek word.
Ons kan maar net wonder hoekom dit nodig is dat ‘n departement met ‘n kontanttekort daarop aandring om middelmanne, aan wie dit ekstra geld moet betaal, te gebruik om basiese instandhouding en die verkryging van toerusting, masjinerie en selfs meubels te fasiliteer.
Groot bestellings word verdeel om mededingende bodprosesse te vermy en om korrupsie moontlik te maak. Geïmpliseerde maatskappyname word in die jaarverslag gepubliseer vir almal om te sien, en die interne ouditkomitee raai die departement aan om ‘n span kundiges aan te stel om sulke onreëlmatighede te ondersoek maar dit word ignoreer. Wat gaan aan in hierdie department wat vol korrupsie is? Hoekom word dit toegelaat om voort te gaan?
Die DA het deurgaans ’n beroep op die Premier gedoen om ’n departementshoof aan te stel om die onstabiliteit wat veroorsaak word deur langdurige waarnemende aanstellings in die pos van departementshoof, en talle ander waarnemende bestuurderposte aan te spreek. Ons wag nog. Die moratorium op die aanstelling van personeel was altyd die verskoning, maar wat is die verskoning nou?
Die Premier self, dr Zamani Saul, het persoonlik probeer om by hierdie departement in te gryp met sy sogenaamde Gesondheidstoonbank, wat ongelukkig van korte duur was. Hy het gesondheid ook tot ’n provinsiale prioriteit verklaar, maar dit het net met die verswakkende gesondheid van dié departement gepaard gegaan.
As al die bogenoemde nie ‘n duidelik genoeg waarskuwing is dat hierdie departement heeltemal oorweldig en op die rand van ineenstorting is nie, sal niks ooit wees nie.
Die DA sal ons bekommernisse wat vandag hier geopper is na die wetgewer se portefeuljekomitee neem. Ons hoop om die komitee se steun te werf in ons appèl om te vra dat ‘n Artikel 100-ingryping begin word.
Indien die komitee kies om ons nie te ondersteun nie, sal ons in elk geval voortgaan om ons eie brief aan die Nasionale Minister van Gesondheid, Dr Joe Phaahla, voor te lê, waarin ons hom versoek om hierdie departement onder sy vlerk te neem terwyl daar nog iets oor is om te red van hierdie disfunksionele en toenemend dodelike departement.
Soveel as 70% van die Noord-Kaapse bevolking is afhanklik van staatsgesondheidsorg. Ons is dit aan hulle verskuldig om op te staan vir universele toegang tot gehalte gesondheidsorg vir almal!
*PERSVERKLARING
Lees ook: Pretoria-bestuurder bots teen elektrisiteitspaal na moontlike mediese toeval
